Tekst: Sylwia Mucha

Skoro jesteś na naszej stronie, zapewne przynajmniej raz zaniepokoiło Cię coś związanego
z drzewami. Być może zauważyłeś lub zauważyłaś nieprawidłowe praktyki, nadmierne cięcia albo prace prowadzone w bezpośrednim sąsiedztwie drzew, które mogły im zaszkodzić. A może z dnia na dzień zniknęły drzewa, które widziałeś lub widziałaś codziennie z okna – pozostawiając pusty, smutny widok.

Drzewo Reagowania powstało po to, aby ułatwić komunikację między mieszkańcami a urzędami w sprawach dotyczących drzew i zieleni. Zgłoszenie nieprawidłowości jest jednak zazwyczaj dopiero początkiem procesu. W sytuacjach problemowych może ono uruchomić postępowanie administracyjne, choć nie zawsze musi do niego dojść – wszystko zależy od okoliczności danej sprawy.

Drzewa jako dobro publiczne

Drzewa są dobrem wspólnym, a w świetle ekonomii i prawa publicznego traktowane są również jako dobro publiczne. Oznacza to, że spełniają dwa podstawowe warunki: niewykluczalność oraz niekonkurencyjność.

Pierwszy z nich oznacza, że nie da się – ani fizycznie, ani racjonalnie – wykluczyć kogokolwiek
z korzystania z dobra, jakim są drzewa. Drugi wskazuje, że korzystanie z tego dobra przez jedną osobę nie ogranicza możliwości korzystania z niego przez innych ani nie prowadzi do utraty jego wartości.

Drzewa oraz świadczone przez nie usługi ekosystemowe należą właśnie do tej kategorii dóbr. Nikomu nie można zabronić oddychania powietrzem oczyszczanym przez drzewa ani podziwiania rozłożystej korony czy zielonego krajobrazu. Co więcej, niezależnie od liczby osób korzystających z tych wartości, ich jakość nie ulega pogorszeniu.

Dlatego, nawet jeśli drzewo nie rośnie na Twojej działce, masz prawo reagować i zgłaszać działania, które mogą prowadzić do jego zniszczenia – ponieważ drzewa stanowią dobro wspólne i podlegają ochronie prawnej.

Warto również pamiętać, że polskie prawo nakłada zarówno na organy władzy publicznej, jak i na obywateli obowiązek dbałości o środowisko, a jednocześnie gwarantuje prawo dostępu do informacji o środowisku.

Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej:

Art. 74 ust. 1 – Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom.
Art. 74 ust. 2 – Ochrona środowiska jest obowiązkiem władz publicznych.
Art. 74 ust. 3 – Każdy ma prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska.
Art. 74 ust. 4 – Władze publiczne wspierają działania obywateli na rzecz ochrony i poprawy stanu środowiska.
Art. 86 – Każdy jest zobowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie (zasady tej odpowiedzialności określają ustawy szczególne, m.in. ustawa o ochronie przyrody oraz Kodeks karny).

Z kolei Kodeks postępowania administracyjnego w art. 7 wskazuje na zasadę uwzględniania interesu społecznego:

W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności oraz z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Dlatego – niezależnie od tego, czy dane drzewo lub drzewa rosną na Twojej działce, czy poza nią – masz prawo reagować i podejmować działania na rzecz ich ochrony.

Dlatego więc, niezależnie od tego, czy dane drzewo lub drzewa rosną na Twojej działce czy nie, masz prawo o nie zawalczyć.

Jak postępować, gdy wiesz lub podejrzewasz, że wobec drzew łamane jest prawo?

Pierwszym krokiem powinna być próba pozyskania informacji. Nasze obawy nie zawsze muszą się potwierdzić. Oznaczenia widoczne na drzewach mogą wskazywać zarówno planowaną wycinkę, jak i prace pielęgnacyjne, inwentaryzację lub inne działania związane z oceną stanu drzew. Zdarza się również, że silniejsze cięcia koron są wykonywane na podstawie wcześniejszej ekspertyzy, np. w celu poprawy stabilności drzewa lub ograniczenia ryzyka. Nie każda ingerencja oznacza więc działanie niezgodne z prawem. Mimo to warto zachować czujność i upewnić się, czy prowadzone prace są uzasadnione i realizowane prawidłowo, w oparciu o obowiązujące przepisy.

Informacje najczęściej można je uzyskać od właściciela lub zarządcy terenu, na którym rosną drzewa. Warto skontaktować się z właściwym organem administracji publicznej. W ramach inicjatywy Drzewo Reagowania wskazujemy, do jakiego organu należy się zwrócić w danej sytuacji.

Zapytanie można skierować telefonicznie, mailowo lub osobiście. Zapytanie może pozostać anonimowe. Należy pamiętać, że jeżeli sprawa ma charakter bieżący, tzn. wobec danego drzewa jest aktualnie prowadzone postępowanie administracyjne (np. dotyczące wydania decyzji na usunięcie drzewa), organ ma obowiązek udzielić informacji niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni roboczych.

W pozostałych przypadkach odpowiedź udzielana jest w terminach wynikających z przepisów ogólnych. Informacja publiczna udostępniana jest w terminie do 14 dni (ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej). Natomiast informacje o środowisku udostępniane są w terminie do 30 dni, w trybie dostępu do informacji o środowisku (ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie).

Jeżeli sprawa dotyczy planowanej wycinki, warto również sprawdzić Biuletyn Informacji Publicznej (BIP) właściwej gminy. Organy gminy mają obowiązek publicznego udostępniania informacji
o wnioskach dotyczących usunięcia drzew, co umożliwia mieszkańcom zapoznanie się
z planowanymi działaniami i – w razie potrzeby – podjęcie dalszych kroków. Niestety, z praktyki wiemy, że nie zawsze ten obowiązek jest spełniany.

Sytuacje kryzysowe – jak je rozróżnić i jak reagować?

Sytuacje kryzysowe związane z drzewami można podzielić na trzy podstawowe kategorie,
w zależności od etapu, na którym znajdują się podejmowane działania.

Pierwsza kategoria dotyczy działań już dokonanych, których skutki są nieodwracalne – drzewo zostało ogłowione, poważnie uszkodzone lub całkowicie usunięte.

Druga kategoria obejmuje działania będące w trakcie realizacji, takie jak przygotowania do prac inwestycyjnych, trwający remont drogi prowadzony bez widocznych zabezpieczeń drzew, czy też wyraźne przygotowania do nielegalnej wycinki.

Trzecia kategoria to działania planowane, np. sytuacje, w których został złożony wniosek
o usunięcie drzewa lub drzew, lecz nie została jeszcze wydana decyzja administracyjna.

W pierwszym przypadku – gdy doszło już do nieprawidłowych działań, takich jak nadmierne cięcia koron (np. przekraczające 30%), nieuzasadniona wycinka czy zniszczenie systemu korzeniowego – warto zgłosić sprawę właściwemu organowi administracji publicznej. Celem jest wszczęcie postępowania administracyjnego, które może skutkować nałożeniem kary administracyjnej.

W drugim przypadku kluczowe jest działanie niezwłoczne. Najlepiej reagować telefonicznie lub osobiście. Natychmiastowe zgłoszenie do gminy, a w razie podejrzenia łamania prawa – również na policję, może realnie przyczynić się do wstrzymania prac. Policja ma obowiązek podjąć interwencję, skontrolować sytuację i sporządzić notatkę służbową. W wielu przypadkach taka szybka reakcja pozwoliła uratować pozostałe drzewa.

W przypadku trzeciej kategorii należy w pierwszej kolejności pozyskać dokumentację, składając wniosek do właściwego urzędu o udostępnienie informacji. Warto ustalić, czy została już wydana decyzja administracyjna oraz czy przeprowadzono oględziny drzew. W dokumentacji (wniosku
o usunięcie drzewa lub drzew) znajdują się kluczowe informacje, takie jak liczba drzew przeznaczonych do usunięcia, ich dokładna lokalizacja oraz – co szczególnie istotne – uzasadnienie wycinki.

Jeżeli z dokumentów wynika, że planowana wycinka nie ma wystarczającego uzasadnienia lub dokumentacja zawiera braki (tutaj możesz sprawdzić, jaki powinien być prawidłowy zakres wniosku i decyzji – link), warto jak najszybciej podjąć działania, aby włączyć się w sprawę
i zawalczyć o drzewa.

Kto może uczestniczyć w postępowaniu?

W sprawach, w których wydawana jest decyzja administracyjna przez organ samorządowy – najczęściej przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, a w określonych przypadkach także przez marszałka województwa lub wojewódzkiego konserwatora zabytków (np. gdy drzewa znajdują się na terenie wpisanym do rejestru zabytków) – może toczyć się postępowanie administracyjne, do którego możliwe jest włączenie się w określonym trybie.

Postępowania dotyczące drzew najczęściej obejmują:

nałożenie kary administracyjnej za zniszczenie drzew lub ich nielegalne usunięcie,
wydanie decyzji zezwalającej na usunięcie drzew,
wydanie opinii lub uzgodnień (np. przez konserwatora zabytków) w związku z planowanymi inwestycjami, takimi jak rewitalizacja parku, przebudowa przestrzeni publicznej czy realizacja nowej zabudowy na terenie objętym ochroną.

W praktyce pojawiają się również kwestie związane z ochroną gatunkową, niszczeniem siedlisk gatunków chronionych lub wyrządzaniem szkód w środowisku.

Osoba prywatna, która nie jest stroną postępowania (np. nie jest właścicielem nieruchomości, na której rosną drzewa), nie może samodzielnie przystąpić do postępowania administracyjnego. Może to jednak zrobić organizacja pozarządowa, jeżeli działa na rzecz ochrony środowiska lub przyrody, a cele te wynikają wprost z jej statutu. Taka organizacja może uczestniczyć w postępowaniu na prawach strony.

Jeżeli drzewa są dla Ciebie ważne i zależy Ci na ich zachowaniu – albo chcesz, aby sprawca nielegalnej wycinki poniósł odpowiedzialność – warto poszukać fundacji lub stowarzyszenia, najlepiej działającego lokalnie, które będzie gotowe zaangażować się w sprawę. Organizacja społeczna działająca na prawach strony może aktywnie uczestniczyć w postępowaniu administracyjnym: brać udział w oględzinach, składać uwagi i stanowiska, a także wnosić odwołania od wydanych decyzji.

Z naszego doświadczenia wynika, że postępowania dotyczące drzew bywają złożone, a ich prowadzenie w praktyce nie zawsze kończy się nałożeniem sankcji. Szczególnie w mniejszych miejscowościach sprawy te funkcjonują w określonym kontekście lokalnym i instytucjonalnym. Niezależnie od tego organy administracji są związane obowiązującymi przepisami prawa, a dobra znajomość procedur oraz argumentacji prawnej ma kluczowe znaczenie, zwłaszcza na etapie postępowań odwoławczych.

Członkowie organizacji społecznych poświęcają znaczną ilość czasu na analizę dokumentacji, zapoznawanie się ze stanem faktycznym, udział w oględzinach oraz przygotowywanie pism i stanowisk. Dużym wsparciem jest aktywne zaangażowanie mieszkańców – zbieranie informacji, dokumentowanie sytuacji czy obecność podczas działań terenowych. Dzięki temu organizacje pozarządowe nie działają w pojedynkę, lecz mogą skuteczniej reprezentować sprawę i interes ochrony drzew.

Co realnie pomaga w postępowaniu? – wnioski z praktyki

Z naszej praktyki wynika kilka dodatkowych kwestii, które mają kluczowe znaczenie w sprawach dotyczących drzew i znacząco wpływają na ich przebieg oraz rozstrzygnięcie:

Zawsze weryfikuj informacje

Nie publikuj ani nie przekazuj dalej niepotwierdzonych lub błędnych tez. W postępowaniu administracyjnym liczą się fakty, dokumenty i dowody, a nie domysły czy emocjonalne opinie. Nieścisłości mogą zostać wykorzystane przeciwko sprawie i osłabić jej wiarygodność.

Działaj rzeczowo i profesjonalnie

W razie wątpliwości korzystaj z wiedzy specjalistów: dendrologa, arborysty, prawnika, ornitologa lub innego eksperta – w zależności od charakteru sprawy. Opinie specjalistyczne, nawet nieformalne, często porządkują argumentację i wskazują właściwy kierunek działań.

Domagaj się rzetelnego ustalenia stanu faktycznego

Organ administracji publicznej ma obowiązek dokładnie wyjaśnić stan faktyczny sprawy. Jeżeli sprawa wykracza poza wiedzę urzędniczą i wymaga wiedzy specjalistycznej, organ może i powinien skorzystać z opinii biegłego lub specjalisty w celu prawidłowej oceny stanu drzew, zamiast opierać się na domysłach lub niepełnych informacjach. Jest to element prawidłowo prowadzonego postępowania administracyjnego.

Zachowuj spokój i dystans emocjonalny

Nie wdawaj się w kłótnie ani konfrontacje. W administracji siłą nie jest presja, lecz argumentacja oparta na przepisach i faktach. Spokojny, merytoryczny ton zwiększa szansę, że sprawa zostanie potraktowana poważnie.

Dokumentuj wszystko

Zdjęcia (z datą, ale też kontekstem otoczenia), nagrania, notatki z rozmów, numery działek, zakres prowadzonych prac – to często kluczowe dowody. Dobrze udokumentowany stan faktyczny ma większą wartość niż ogólne stwierdzenia.

Odwołuj się do przepisów, nie do opinii

Skuteczna argumentacja opiera się na konkretnych podstawach prawnych (ustawa o ochronie przyrody, KPA, ochrona gatunkowa, przepisy miejscowe), a nie na subiektywnym poczuciu niesprawiedliwości.

Pilnuj terminów

W postępowaniach administracyjnych terminy mają ogromne znaczenie. Spóźnione uwagi, wnioski czy odwołania mogą zostać pozostawione bez rozpoznania, niezależnie od ich merytorycznej słuszności.

Działaj zespołowo

Sprawy dotyczące drzew rzadko są proste. Współpraca mieszkańców z organizacją pozarządową i ekspertami zwiększa szanse na skuteczne działanie i realny wpływ na przebieg postępowania.

Gdy decyzja już zapadła – co jeszcze możesz zrobić

W sytuacji prawidłowo wydanej decyzji administracyjnej nie można wnieść odwołania, jeżeli nie było się uczestnikiem postępowania na prawach strony. Jeżeli jednak znalazłeś lub znalazłaś się w takiej sytuacji – nie trać nadziei.

Dobrze sformułowane pismo, spotkanie lub spokojna rozmowa z właścicielem terenu czy inwestorem, który planuje wycinkę, mogą doprowadzić do zmiany decyzji. Warto pamiętać, że wydana decyzja administracyjna jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem jej realizacji.

Dlatego wciąż warto rozmawiać, przekonywać i szukać wsparcia – zwłaszcza w sytuacjach, gdy wycięcie drzewa wynika z problemu technicznego lub organizacyjnego, ale nie jest podyktowane realnym zagrożeniem. Dialog i merytoryczne argumenty bardzo często okazują się skuteczniejsze, niż mogłoby się wydawać.

Sprawdź, czy nie doszło do rażących nieprawidłowości

Zawsze warto sprawdzić, czy na którymś etapie postępowania nie popełniono rażącego błędu, który mógł mieć wpływ na treść decyzji. Jakich nieprawidłowości należy szukać?

Sprawdzenie obecności gatunków chronionych

Jednym z najczęstszych i najpoważniejszych uchybień jest pominięcie ochrony gatunkowej.

Drzewa są cenne nie tylko jako samodzielne byty, lecz również dlatego, że stanowią siedlisko wielu organizmów, w tym gatunków objętych ochroną prawną. Dlatego warto osobiście dokonać oględzin drzewa i sprawdzić, czy nie występują na nim lub w jego obrębie gatunki chronione.

Zwróć szczególną uwagę na:

gniazda ptaków – wszystkie ptaki w Polsce podlegają ochronie, a drzewo z gniazdem staje się siedliskiem chronionym,
dziuple zasiedlone przez nietoperze,
obecność chronionych owadów, porostów, mszaków lub grzybów.

Więcej o gatunkach związanych z drzewami oraz obowiązkach uwzględniania ich ochrony w procesie usuwania drzew przeczytasz w artykule „Usuwanie drzew, a gatunki chronione z nimi związane”.

Jeżeli drzewo stanowi siedlisko gatunku chronionego, konieczne jest uzyskanie tzw. derogacji, czyli odrębnej zgody Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska na odstępstwo od zakazów ochrony gatunkowej. Taka zgoda może zostać wydana wyłącznie po spełnieniu ustawowych przesłanek, m.in. braku rozwiązań alternatywnych oraz istnienia nadrzędnego interesu publicznego.

Decyzja zezwalająca na usunięcie drzewa nie zastępuje derogacji i nie legalizuje naruszenia ochrony gatunkowej! Są to dwa odrębne reżimy prawne.

Jeżeli Ty ani organizacja pozarządowa nie uczestniczyliście w postępowaniu administracyjnym
i nie możecie wnieść klasycznego odwołania, nadal istnieją realne możliwości działania:

Zawiadomienie do RDOŚ o możliwości naruszenia przepisów o ochronie gatunkowej, wskazując że decyzja na usunięcie drzewa została wydana, brak jest derogacji, istnieje ryzyko zniszczenia siedlisk lub osobników gatunków chronionych.
Wniosek o wstrzymanie prac. Do organu, który wydał decyzję, można skierować wniosek o wstrzymanie realizacji decyzji, wskazując na nową, istotną okoliczność – ochronę gatunkową – która nie została uwzględniona w postępowaniu.
Zaangażowanie organizacji pozarządowej. Organizacja działająca na rzecz ochrony przyrody może złożyć wniosek o wznowienie postępowania albo wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji, jeżeli zachodzą ku temu przesłanki prawne.

Na podstawie Art. 145. Kodeksu Postępowania Administracyjnego, można żądać wznowienia postępowania, jeśli dowody, na których podstawie ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe lub w przypadku , kiedy wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji.

Art. 156 § 1 pkt 2 KPA mówi z kolei, że decyzja jest nieważna, jeżeli: została wydana
z rażącym naruszeniem prawa, a takim jest czynność niszczenia siedliska (drzewa) gatunku chronionego.

Sprawdź zgodność decyzji z wymaganiami formalnymi

Stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej z uwagi na rażące naruszenie prawa może mieć miejsce również wtedy, gdy decyzja obarczona jest poważnymi wadami formalnymi. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których decyzje dotyczące drzew zawierają podstawowe błędy proceduralne. Do najczęstszych nieprawidłowości należą np.:

brak lub błędne wskazanie podstawy prawnej decyzji,

wydanie decyzji przez organ niewłaściwy rzeczowo lub miejscowo (takie sytuacje również się zdarzają),

brak wymaganych elementów decyzji, takich jak uzasadnienie faktyczne i prawne,

niejednoznaczne lub nieprecyzyjne określenie przedmiotu decyzji (np. liczby drzew, lokalizacji, zakresu prac).

Tego rodzaju uchybienia mogą mieć istotny wpływ na legalność decyzji i stanowić podstawę do jej zakwestionowania w nadzwyczajnych trybach. O wymaganej zawartości wniosków i decyzji administracyjnych oraz najczęściej popełnianych błędach piszemy szerzej w osobnym artykule – link.

Czy błędnie oznaczony gatunek drzewa stanowi istotną wadę decyzji?

Odpowiedź zależy od tego, czy błąd miał wpływ na treść decyzji. Błędne oznaczenie gatunku drzewa może stanowić istotną wadę, jeżeli miało znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy:

dany gatunek objęty jest ochroną prawną,
od prawidłowego oznaczenia gatunku zależała możliwość wydania zezwolenia,
od gatunku drzewa zależy wysokość opłat lub zakres nasadzeń zastępczych, a więc błędne oznaczenie prowadzi do innych obowiązków po stronie inwestora.

Jeżeli natomiast błąd w oznaczeniu gatunku nie wpływał na treść decyzji, może zostać uznany za nieistotny.

Sprawdź terminy i warunki wykonania decyzji

Decyzje dotyczące drzew często zawierają warunki realizacji, takie jak termin wykonania prac, obowiązek nadzoru, wykonania nasadzeń zastępczych. Niespełnienie tych warunków może skutkować naruszeniem decyzji, nawet jeśli sama zgoda została wydana prawidłowo.

Zwróć uwagę na okres lęgowy ptaków

Nawet prawidłowo wydana decyzja nie zwalnia z obowiązku przestrzegania przepisów o ochronie gatunkowej. Wycinka lub prace prowadzone w okresie lęgowym ptaków, bez wcześniejszego sprawdzenia obecności gniazd, mogą prowadzić do naruszenia zakazów ustawowych. W takich przypadkach decyzja nie legalizuje działań sprzecznych z ochroną przyrody.

Czy to ma sens?

Powiedzmy sobie szczerze − działania na rzecz ochrony drzew rzadko są łatwe i przyjemne. Wymagają czasu, zaangażowania i cierpliwości. Często wiążą się z oporem, brakiem wiedzy lub zrozumienia po stronie instytucji, a także z procedurami, które potrafią zniechęcać. Niejednokrotnie oznaczają konieczność samodzielnego zdobywania wiedzy, analizowania dokumentów i konsekwentnego przypominania o obowiązujących przepisach.

Mimo to takie działania mają sens. Każde pytanie zadane urzędowi, każde sprawdzenie dokumentacji i każda merytoryczna interwencja zwiększają standard ochrony drzew i środowiska. Administracja działa w ramach prawa, ale to aktywność obywatelska często decyduje o tym, czy prawo to jest stosowane rzetelnie i w pełnym zakresie.

Drzewa nie mają możliwości bronić się same. Jeżeli my nie będziemy reagować, sprawdzać
i zadawać pytań – nikt nie zrobi tego za nas. Dlatego, mimo trudności, warto działać. Dla konkretnych drzew, dla przestrzeni, w której żyjemy, i dla jakości środowiska, które pozostawimy kolejnym pokoleniom.

Pobierz Jak zgłaszać nieprawidłowości dotyczące drzew – perspektywa praktyczna Sylwia Mucha